Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
EN uva.nl

De eerste plannen voor een nieuwe universiteitsbibliotheek op het Binnengasthuisterrein dateren uit de jaren tachtig. Waarom duurde het bijna veertig jaar voor de knoop definitief werd doorgehakt? Journaliste en bibliotheekmedewerkster Janna van Veen zocht het uit.

De ‘slag om het Binnengasthuisterrein’ barst eind jaren zeventig los zodra bekend wordt dat de ziekenhuisfunctie in 1981 wordt opgeheven. In eerste instantie trekken UvA – die al een groot deel van de gebouwen op het terrein in gebruik heeft – en omwonenden nog gezamenlijk op in een zoektocht naar alternatieve functies. Het toenmalig College van Bestuur (CvB) geeft de voorkeur aan sloop van het hele complex. Het plan is om op de vrijgekomen plek een nieuwe universiteitsbibliotheek te bouwen.

De Universiteitsraad (UR) keert zich tegen sloop van het voormalige ziekenhuis en informeert omwonenden over de plannen van het CvB. Hiermee steekt de UR de lont in het kruitvat en wordt het startsein gegeven voor een jarenlange strijd voor behoud van deze groene enclave, de monumentale gebouwen en een blok sociale huurwoningen op het terrein. Geheel in de geest van die tijd wordt een aantal leegstaande panden gekraakt. Het CvB blaast tenslotte de plannen voor sloop van alle gebouwen af.

X
Foto van het Binnengasthuisterrein door Dirk Gillisen

Vanaf 1991 worden plannen voor de bouw van een nieuwe universiteitsbibliotheek op het BG-terrein nieuw leven ingeblazen. Piet Tauber, architect van onder meer de bibliotheek van de RUG, krijgt de opdracht om onderzoek te doen naar het bestaansrecht van de UB aan het Singel. Hij concludeert dat renovatie van de huidige UB niet realistisch is: het complex bestaat uit vijf verschillende panden waarvan een deel Rijksmonument is. Dat maakt renovatie erg lastig en kostbaar.

De plannen voor een nieuwe UB staan desondanks weer jaren op een laag pitje tot ze in 1995 weer prioriteit krijgen wanneer het universitair vastgoed wordt geprivatiseerd. Dat heeft tot gevolg dat de UvA plotseling eigenaar wordt van alle gebouwen die zij in gebruik heeft en krijgt daarmee bovendien de verantwoordelijkheid voor de exploitatie ervan. De exploitatiekosten van de verschillende vestigingen stijgen de pan uit en er wordt gezocht naar manieren om die kosten te drukken.

Na een haalbaarheidsstudie naar herhuisvesting van de UB en een aantal faculteitsbibliotheken besluit het CvB in 1997 dat de UB en de collecties van Geesteswetenschappen definitief gevestigd moeten worden op het BG-terrein. Hiervoor moeten de voormalige Tweede Chirurgische Kliniek en het Zusterhuis wijken. Stuurgroep Nieuwe Amsterdamse UB (NAUB) stelt in 1998 een programma van eisen op en is verantwoordelijk voor de voorbereidingen van de bouw en de verhuizing.

De UvA stelt in datzelfde jaar een Huisvestingsplan op aan de hand van discussies met bewoners, gemeentebestuur en bedrijven. Daarin is voor het eerst sprake van de clustering van universiteitsgebouwen binnen vier gebieden. In 1999 stemt de Amsterdamse gemeenteraad in met de vorming van vier campussen. Wel wordt door de gemeente een slag om de arm gehouden wat betreft de invulling van het BG-terrein.

De jaren daarna volgen stedenbouwkundige verkenningen en maatschappelijke consultaties. Alternatieven zoals de leegstaande kantoren van ABN-AMRO op het Rembrandtplein en in de Vijzelstraat voor de vestiging van een nieuwe UB worden onderzocht, maar het CvB blijft voorkeur houden voor het BG-terrein. De gemeente besluit in 2001 om medewerking te verlenen aan die plannen. Een jaar later wordt het nieuwe bestemmingsplan voor het BG-terrein goedgekeurd door zowel gemeente als provincie.

In de nieuwe plannen in 2001 wordt het Programma van Eisen uit 1998 (PvE) in twee delen opgesplitst: een PvE voor een nieuwe UB met open opstelling van de collectie Geesteswetenschappen op het BG-terrein en een PvE voor Bijzondere Collecties in een museale opstelling aan de Oude Turfmarkt. De bibliotheek van Bijzondere Collecties wordt in 2007 geopend.

Buurtbewoners die de huisvestingsplannen op het BG-terrein al jaren met argusogen volgen organiseren zich naar aanleiding van het gewijzigde bestemmingsplan in 2001 in Vereniging Openbaar en Leefbaar Binnengasthuisterrein e.o. (VOL-BG).  De leden zetten zich in voor behoud van de leefbaarheid, de groene hovenstructuur en het cultureel erfgoed. De vereniging vertegenwoordigt bovendien de bewonerscommissie van het complex sociale huurwoningen op het terrein. VOL-BG krijgt steun van groeperingen als de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad (VVAB) en het Cuypersgenootschap.

Er volgt vanaf dat moment een felle juridische strijd tussen de UvA en de verschillende belangengroepen. Heikel punt blijft vooral de voorgenomen sloop van de twee panden die in 2001 de status van Rijksmonument krijgen. Het toekennen van die status wordt door de UvA tot aan de Raad van State aangevochten. In 2006 worden alle bezwaren van de UvA tegen een monumentenstatus definitief van tafel geveegd. Hierdoor wordt het voor het CvB bijzonder lastig om haar plannen – met name die voor sloop – te verwezenlijken.

In 2003 gaan Initiatiefgroep Burgwallen Zuid en de VVAB in beroep tegen wijziging van het bestemmingsplan dat in 2002 door de gemeenteraad werd goedgekeurd. De Raad van State oordeelt een jaar later dat het bestemmingsplan niet indruist tegen de eisen op het gebied van de Ruimtelijke Ordening maar dat er wel een betere oplossing moet komen voor invulling van de hoek Binnengasthuisstraat-Vendelstraat. Het bestemmingsplan wordt aangepast, maar ook tegen het aangepaste plan komt de VVAB in het geweer. Dat hoger beroep wordt door de Raad van State in 2006 niet ontvankelijk verklaard.

In 2002 wijzigt stuurgroep NAUB zijn naam in stuurgroep Binnengasthuisterrein e.o.. Deze start de Europese aanbesteding voor de selectie van architecten en adviseurs. De ontwerpopdracht wordt gegund aan het Spaanse architectenbureau Cruz y Ortiz. Het ontwerp voor het casco is begin 2005 gereed.

Onderzoek door de afdeling Vastgoed wijst in 2006 uit dat de keuze voor een unilocatie (de UB in één gebouw in plaats van verspreid over verschillende gebouwen) de voorkeur heeft. Het CvB besluit naar aanleiding van die uitkomst een monumentenvergunning aan te vragen. Er volgt een openbare procedure. Tijdens die procedure oppert GroenLinks de mogelijkheid om de UB in te passen in de Oudemanhuispoort. Dat idee blijkt niet uitvoerbaar, onder meer vanwege de status van Beschermd Stadsgezicht van de bestaande bebouwing.

Om de sloop van de Tweede Chirurgische Kliniek en het Zusterhuis mogelijk te maken vraagt de UvA in 2008 voor deze gebouwen opnieuw een monumentenvergunning aan. Het stadsdeelbestuur verleent die vergunning in 2009 na de vereiste inspraakprocedures. Vijf partijen (waaronder VOL-BG en VVAB) gaan tegen het verlenen van die vergunning in beroep. Zij winnen deze ronde: de rechtbank oordeelt dat het stadsdeel geen deugdelijke motivering heeft aangedragen en vernietigt het besluit van het college van B en W.

In 2010 geeft het CvB een werkgroep opdracht te onderzoeken hoe bezuinigd kan worden op huisvesting. Die werkgroep stelt voor om de UB en Geesteswetenschappen te herhuisvesten in het Bushuis/Oost-Indisch Huis. Maar ook dit plan gaat van tafel. De ongelukkige indeling van de panden maakt ze ongeschikt voor die functie.

Een jaar later – 2011 – wordt door het CvB een taskforce in het leven geroepen die het stadsdeel van een degelijke motivatie moet voorzien voor het alsnog verkrijgen van de benodigde monumentenvergunning. Daarmee kan in hoger beroep een nieuwe gang naar de rechter worden gemaakt.

Deskundigen buigen zich intussen ook over de vraag waaraan een universiteitscampus in de binnenstad moet voldoen. Daarbij wordt gekeken naar clustervorming bij universiteiten in binnen- en buitenland. Ook wordt onderzoek verricht naar de mogelijkheid van hergebruik van de Chirurgische Kliniek en het Zusterhuis en herontwikkeling van de andere monumentale panden op het BG-terrein. Na juridisch advies wordt architectenbureau Cruz y Ortiz van zijn taak ontheven. Met stadsdeel Centrum wordt een convenant gesloten waarin wordt vastgelegd dat er een nieuw plan wordt ontwikkeld waarbij de Chirurgische Kliniek en het Zusterhuis behouden blijven.

Architectengroep Bierman Henket maakt in 2012 een structuurontwerp voor de nieuwe plannen. Brink Groep maakt op basis daarvan een investeringsraming. Daarbij wordt ook de overkapping van de binnenhof en de bouw van een fietsenkelder meegerekend. Het CvB geeft groen licht voor uitwerking van het structuurontwerp mits het financieel haalbaar is. Onderzoek wijst uit dat het investeringsbudget gelijk blijft aan eerdere ramingen, inclusief de eerder gemaakt kosten voor stedenbouwkundige verkenningen en het ontwerp van de Spaanse architecten.

Herziening van het Programma van Eisen in 2013 heeft tot gevolgd dat de GW-collectie in de open opstelling wordt teruggebracht van 14 km planklengte naar 9 km, het absolute minimum. Het aantal van duizend studieplaatsen blijft gelijk.

Na selectierondes wordt in 2013 gekozen voor bureaus MVSA en J. van Stigt als uitvoerend architecten. Het Definitief Ontwerp krijgt voldoende draagvlak. Een kostenraming laat zien dat de bouwkosten ruim binnen het budget vallen dat door het CvB eerder werd vastgesteld. Op 9 februari 2015 beluit het CvB om budget beschikbaar te stellen voor verdere uitwerking van het Technisch Ontwerp.

De omgevingsvergunning, noodzakelijk om te kunnen starten met de werkzaamheden, wordt in 2014 aangevraagd. Op 1 juli 2015 stelt de gemeenteraad de 1e herziening bestemmingsplan 1012 vast waarna de weg vrij is om de omgevingsvergunning af te geven. Deze wordt uiteindelijk in 2016 onherroepelijk verklaard.

In maart 2015 presenteert het College van Bestuur een tienpuntenplan naar aanleiding van de oproep om meer democratisering bij de UvA. Punt vijf van dit plan luidt als volgt: ‘Besluit over de bouw van een nieuwe Universiteitsbibliotheek voorleggen aan de gehele academische gemeenschap en volledige transparantie bieden omtrent huisvesting’.

In reactie op punt vijf wordt een alternatief scenario voor de locatie voorgelegd. Bureau Grosfeld Van der Velde (nu Grosfeld Bekkers Van Der Velde) ontwikkelt een ontwerp voor een UB in de Oudemanhuispoort. Het college kiest echter, na raadpleging van de academische gemeenschap, voor het plan van MVSA Architects/Architectenbureau J. Van Stigt.

Intussen zijn de voorbereidende werkzaamheden op het BG-terrein in volle gang en in 2022 moet de nieuwe Universiteitsbibliotheek zijn deuren openen. Met de zegen van de academische gemeenschap.

Benieuwd naar het ontwerp? Bekijk hier!